Chọn trọng tài cho dự án PPP: trong nước hay nước ngoài?

Việc chọn trọng tài tại dự án PPP cần được đánh giá theo từng quan hệ và chủ thể, nhất là khi có yếu tố nước ngoài hoặc hợp đồng EPC hạ nguồn. Các bên cần đối chiếu thỏa thuận với hợp đồng dự án, điều ước và căn cứ lựa chọn. Việc vận dụng pháp luật xây dựng còn gắn với nguồn vốn, thời điểm ký và phạm vi công việc để xác định quyền yêu cầu, trách nhiệm phản hồi và hồ sơ cần chuẩn bị.

Vấn đề cần làm rõ: Yêu cầu ưu tiên trọng tài trong nước đối với dự án đầu tư công, PPP được hiểu thế nào khi có yếu tố nước ngoài, điều ước hoặc hợp đồng dự án PPP, và có áp dụng cho mọi hợp đồng EPC hạ nguồn không?

Chọn trọng tài cho dự án PPP: căn cứ và cách hiểu

“Ưu tiên” trọng tài trong nước là định hướng, không tuyệt đối cấm lựa chọn hợp lệ khác khi có yếu tố nước ngoài, điều ước hoặc pháp luật PPP cho phép và đáp ứng yêu cầu về thẩm quyền. Các bên phải xem xét từng quan hệ. Đối với hợp đồng EPC hạ nguồn, phạm vi áp dụng phải được đánh giá theo chủ thể, nguồn vốn, hợp đồng dự án và điều khoản của giao dịch.

điểm b khoản 5 Điều 86 Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 quy định: “Đối với dự án đầu tư công, dự án PPP, trường hợp sử dụng trọng tài để xử lý tranh chấp thì ưu tiên các tổ chức trọng tài trong nước”. Các quy định cần đối chiếu cùng gồm Điều 86 khoản 5 điểm b Luật Xây dựng; Điều 97 Luật PPP – lựa chọn trọng tài theo loại quan hệ. Căn cứ này được áp dụng theo đúng phạm vi nguồn vốn, loại hợp đồng và điều kiện của điều khoản; phần dành riêng cho dự án đầu tư công, dự án PPP không tự động áp cho dự án vốn khác.

Chọn trọng tài cho dự án PPP: tình huống và hướng xử lý

Ví dụ minh hoạ: Một dự án PPP có nhà đầu tư nước ngoài và nhiều hợp đồng EPC riêng. Các bên muốn dùng cùng điều khoản trọng tài cho mọi giao dịch nhưng chưa đối chiếu chủ thể, hợp đồng dự án và phạm vi các quy định có yếu tố nước ngoài.

Các bên cần đánh giá từng quan hệ hợp đồng, thay vì chỉ căn cứ tên gọi dự án. Việc lựa chọn trọng tài phải được kiểm tra cùng thẩm quyền, pháp luật PPP, điều ước liên quan và yêu cầu về thỏa thuận hợp lệ.

Các bên cần ưu tiên đối chiếu ba nhóm tài liệu sau:

Các bên cần kiểm tra tính đầy đủ, thời điểm hình thành và phạm vi áp dụng của hợp đồng dự án PPP để xác định căn cứ đã sử dụng.

Cấu trúc chủ thể của từng giao dịch cần được đối chiếu với yêu cầu đang xử lý, người lập, người chấp thuận và chứng cứ giao nhận tài liệu.

Dự thảo điều khoản trọng tài và căn cứ lựa chọn cần gắn với nghĩa vụ, hệ quả đang xử lý. Các bên lưu từng phiên bản cùng căn cứ chấp thuận thay đổi.

Chọn trọng tài cho dự án PPP: phân tích và hồ sơ

Quy định cho phép lựa chọn trọng tài không thay thế thỏa thuận trọng tài. Điều khoản phải bằng hình thức được luật công nhận, nhận diện quan hệ tranh chấp, ý chí chọn trọng tài và người ký có thẩm quyền; hiệu lực của nó được xem độc lập với hợp đồng chính. Cụm từ ưu tiên trọng tài trong nước đối với đầu tư công, PPP cần áp theo đúng quan hệ và chủ thể, không tự động lan sang mọi hợp đồng hạ nguồn. Khi có yếu tố nước ngoài, phải đối chiếu điều ước quốc tế, pháp luật PPP, hợp đồng dự án và phê duyệt thẩm quyền; việc chọn tổ chức, quy tắc hoặc địa điểm khác phải có căn cứ cụ thể, không chỉ dựa vào tập quán của nhà thầu.

Các bên kiểm tra văn bản có điều khoản trọng tài, phụ lục, trao đổi điện tử dẫn chiếu, thẩm quyền người ký và mọi sửa đổi. Các bên lập bảng phạm vi tranh chấp, chủ thể, nguồn vốn, quan hệ với hợp đồng dự án PPP, yếu tố nước ngoài, điều ước và phê duyệt. Các bên xác nhận đúng tên tổ chức, quy tắc, số trọng tài viên, địa điểm, ngôn ngữ và luật áp dụng; nếu tên sai hoặc mâu thuẫn, bên dự kiến nộp đơn xin ý kiến xử lý trước khi nộp đơn. Điều khoản của hợp đồng dự án hoặc hợp đồng chính chỉ ràng buộc hợp đồng hạ nguồn khi được dẫn nhập hợp lệ vào văn bản hạ nguồn.

Yêu cầu chế tài nên tách theo từng nghĩa vụ bị vi phạm và từng khoản tiền. Bên yêu cầu cần nêu điều khoản, sự kiện, chứng cứ, căn cứ tính toán và điều kiện pháp lý của mỗi khoản. Khi phản hồi, bên còn lại cần xác định phần chấp nhận, phần còn tranh luận và chứng cứ phản bác để các bên tập trung thương lượng về những bất đồng đó.

Trước khi lựa chọn phương thức tố tụng, các bên cần rà soát thỏa thuận giải quyết tranh chấp, thẩm quyền đại diện, thời hiệu và khả năng thu thập tài liệu. Chiến lược chứng minh nên kết hợp hồ sơ pháp lý với dữ liệu kỹ thuật và tài chính của dự án. Đối với thiệt hại, bên yêu cầu phải làm rõ quan hệ giữa hành vi và tổn thất, cùng phần tổn thất đã được bù từ nguồn khác. Đối với trọng tài, các bên cần kiểm tra phạm vi ràng buộc của chính hợp đồng đang tranh chấp và các điều kiện có hiệu lực của thỏa thuận.

Chọn trọng tài cho dự án PPP: điều khoản và phòng ngừa

Các bên cần để người có thẩm quyền ký sửa đổi hoặc xác nhận điều khoản trọng tài trước khi tranh chấp leo thang, trong đó nêu phạm vi, tổ chức hoặc quy tắc và cơ chế chỉ định. Đối với đầu tư công, PPP hoặc giao dịch có yếu tố nước ngoài, các bên cần lập ý kiến riêng về căn cứ lựa chọn trọng tài và phê duyệt cần thiết, thay vì giả định điều khoản của hợp đồng khác tự động được dẫn nhập.

Các bên có thể lập bảng phương thức giải quyết tranh chấp cho từng hợp đồng, kèm căn cứ lựa chọn và người có quyền chấp thuận. Các bên có thể rà soát sự tương thích giữa các điều khoản để quản lý tranh chấp liên quan nhiều bên hoặc nhiều giao dịch.

Khi ghi nhận nội dung này trong hợp đồng hoặc phụ lục, các bên cần xác định người có quyền quyết định, hình thức thông báo, tài liệu kèm theo và thời điểm áp dụng. Điều khoản nên phân định người đề nghị, người kiểm tra, người chấp thuận và hồ sơ xác nhận kết quả. Các bên cần lựa chọn mốc thời gian và giới hạn tài chính theo điều kiện giao dịch, tránh sao chép số liệu từ mẫu khác khi thiếu căn cứ.

Khi soạn thảo Hợp đồng xây dựng, các bên cần gắn nội dung chuyên môn với thẩm quyền quyết định và tài liệu chứng minh. Hồ sơ lập cùng thời điểm phát sinh sự kiện có giá trị làm rõ diễn biến khi giải quyết tranh chấp. Vì vậy, doanh nghiệp nên rà soát điều khoản và phụ lục liên quan trước khi ký xác nhận thay đổi quyền hoặc nghĩa vụ.

Khi chọn trọng tài cho dự án PPP, các bên cần đối chiếu điều khoản, chứng cứ về từng quan hệ và thẩm quyền lựa chọn. Phương án xử lý nên phản ánh nguồn gốc nghĩa vụ, diễn biến thực tế và căn cứ pháp lý đã viện dẫn. Các bên cần ghi nhận kết quả thống nhất vào hồ sơ quản lý, giao người phụ trách và theo dõi đến khi xử lý xong.